SEN BENİM KİM OLDUĞUMU BİLİYORMUSUN ?”
Bazı cümleler vardır; söylendiği anda yalnızca bir kişiye değil, bütün bir toplumsal düzene seslenir. “Sen benim kim olduğumu biliyor musun?” sözü de bunlardan biri. İlk bakışta öfke anında söylenmiş basit bir tehdit gibi görünür. Fakat biraz dikkatle bakıldığında bu cümlenin içinde sınıf, statü, güç, görünürlük, ayrıcalık ve hatta kimlik krizleri saklıdır.
Bu sözün son zamanlarda bu kadar yaygınlaşması tesadüf değildir. Çünkü yaşadığımız çağ, insanları sahip oldukları değerlerden çok, sahip oldukları bağlantılarla tanımlamaya meyilli. Bir makam, bir soyadı, bir tanıdık, bir takipçi kitlesi, bir ekonomik güç ya da bürokratik nüfuz; kişinin kendisini toplum içinde “özel” hissetmesini sağlayabiliyor. Böylece kişi, sıradan bir vatandaş olmayı, kurallara tabi bulunmayı ve herkesle aynı ölçüde muamele görmeyi bir eksiklik gibi algılamaya başlıyor.
Oysa “Sen benim kim olduğumu biliyor musun?” sorusu çoğu zaman gerçekten bir kimlik arayışı değildir. Bilakis, kimliğin karşı tarafa zorla kabul ettirilmesi çabasıdır. Bu cümleyi kuran kişi, “Beni tanımıyor olabilirsin ama bana diğer insanlardan farklı davranmalısın” demektedir. Asıl beklenti, tanınmak değil; ayrıcalık görmektir.
Bir statü gösterisi olarak güç dili.
Sosyolojik açıdan bakıldığında bu söz, kişinin sahip olduğu sosyal sermayeyi gündelik hayatta bir tür silah gibi kullanmasıdır. İnsan, kendisini doğrudan savunacak hukuki veya ahlaki bir gerekçeye sahip olmadığında, arkasındaki gücü hatırlatır. “Beni tanıyor musun?” demek, çoğu zaman “Benim arkamda kimler var biliyor musun?” anlamına gelir.
Bu dil, eşit yurttaşlık fikrinin zayıfladığı ortamlarda daha kolay gelişir. Hukukun herkese aynı şekilde uygulanmadığı, makamların kişisel güç alanlarına dönüştüğü ve ilişkilerin kuralların önüne geçtiği toplumlarda insanlar haklarını hukuk yoluyla değil, nüfuz yoluyla aramaya başlarlar.
Böyle bir atmosferde iki tür insan ortaya çıkar. Birincisi, sahip olduğu konumu başkalarını ezmek için kullananlardır. İkincisi ise bu cümleyi duyduğunda hemen geri çekilen, “Başım derde girmesin” diyerek hakkından vazgeçenlerdir. Bir süre sonra toplumda adalet duygusu sessizce aşınır. İnsanlar artık “Kim haklı?” diye sormaz; “Kimin gücü daha fazla?” diye düşünür.
Bu noktada mesele yalnızca kaba bir üslup meselesi olmaktan çıkar. Bir toplumda insanların kendilerini kurallardan üstün görmesi, o toplumdaki ortak yaşam duygusunu zedeler. Çünkü hukuk, herkes için ortak bir zemin olmaktan çıkıp güçlünün pazarlık aracına dönüşür.
Görünür olma ve tanınma arzusu.
Sözün bir başka boyutu da modern insanın tanınma ihtiyacıdır. Günümüzde pek çok insan, değerli olabilmek için görünür olması gerektiğine inanıyor. Sosyal medya, makamlar, markalar ve çevreler üzerinden sürekli bir kimlik sunumu yapılıyor. İnsanlar yalnızca ne yaptıklarıyla değil, kimlerle görüldükleriyle de kendilerini tanımlıyorlar.
Bu nedenle “Ben kimim, biliyor musun?” sorusu, bazen toplumdaki görünürlük yarışının da bir sonucudur. Kişi kendi iç değerinden emin olmadığında, dışarıdaki işaretlere sarılır. Ünvanı, parası, çevresi ya da tanınırlığı onun için bir güvenlik kalkanına dönüşür.
Ancak insanın gerçek değeri, başkalarının onu tanıyıp tanımamasıyla belirlenmez. Bir kimsenin değerli olması için mutlaka tanınmış, güçlü veya etkili olması gerekmez. İsmi geniş kitlelerce bilinmeyen bir öğretmen, ailesine dürüstçe bakan bir işçi, kimse görmeden iyilik yapan bir komşu, toplum için çok daha kıymetli işler yapıyor olabilir.
Tanınmakla değerli olmak aynı şey değildir. Alkışlanmakla saygın olmak da aynı şey değildir.
İnsan, makamıyla değil ahlakıyla büyür.
Dini açıdan bakıldığında bu sözün taşıdığı ruh, büyük ölçüde kibir ve üstünlük iddiasına dayanır. İslam dini ,insanın değerini soyuna, servetine, makamına veya dünyevi gücüne bağlamaz. Kur’an-ı Kerim’de, “Ey insanlar! Şüphe yok ki, biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi boylara ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdar olandır.”buyrulmuştur.”Hucurât Suresi, 13. ayet.”(1)
Buradaki ölçü, insanların birbirine karşı kurduğu üstünlük düzeninden tamamen farklıdır.
İnsanlar dünyada birbirlerine makam, servet, unvan ve güç üzerinden değer biçebilirler. Fakat ilahi ölçü; adalet, takva, merhamet ve güzel ahlaktır.
Kuran-ı Kerim’de”Yeryüzünde böbürlenerek yürüme .Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de dağlarla boy ölçüşebilirsin.” “İsra süresi 37.ayet.”(2) diye uyarır.
Çünkü insan ne kadar güçlü olursa olsun, varlığının temelini kendisi kurmuş değildir. Doğduğu aileyi, sahip olduğu bedeni, ömrünü, aklını ve rızkının büyük bölümünü kendi iradesiyle seçmemiştir. Bu nedenle insana düşen, sahip olduklarını mutlak bir üstünlük sebebi değil, bir emanet olarak görmektir.
Peygamber Efendimiz’in hayatında da tevazu, adalet ve insanlara eşit muamele temel bir ahlaki ilke olarak öne çıkar. O, kendisini diğer insanlardan koparan bir saray dili kurmamış; insanların arasına karışmış, onların dertlerini dinlemiş, zayıfı ve güçsüzü gözetmiştir. İslam’ın örnek şahsiyet anlayışında büyüklük, başkalarını küçültmekle değil; insanlara fayda sağlamakla ölçülür.
Bu yüzden dindar olduğunu söyleyen bir insanın en büyük imtihanlarından biri, sahip olduğu imkânlarla nasıl davrandığıdır. Makamı yükseldikçe kibri artıyorsa, çevresindekileri değersiz görüyorsa, kendisine yapılan en küçük itirazı hakaret sayıyorsa, orada dini görünüm ile ahlaki olgunluk arasında ciddi bir mesafe var demektir.
Firavunlaşmanın küçük biçimleri
“Sen benim kim olduğumu biliyor musun?” cümlesi, bazen büyük tarihsel kötülüklerin gündelik hayattaki küçük bir izdüşümüdür. İnsan kendisini toplumun, hukukun ve ahlaki sorumluluğun üzerinde görmeye başladığında, gücün küçük bir sahibi bile olsa firavunlaşmanın kapısını aralar.
Elbette burada her öfkeli insanı büyük zalimlerle aynı kefeye koymak doğru değildir. Fakat zihniyet bakımından benzer bir tehlike vardır: Kişinin kendisini hesap vermez görmesi.
Kur’an’ın anlattığı güç sahiplerinin temel yanılgılarından biri, ellerindeki imkânı kendi öz varlıkları zannetmeleridir. Oysa servet de makam da sağlık da iktidar da geçicidir. Dün başkasına tepeden bakan kişi, yarın aynı muameleyi kendisi görebilir. Bugün kapısında insanların beklediği makam sahibi, yarın kimsenin hatırlamadığı bir isim olabilir.
İnsan, gücünün geçici olduğunu unutunca adaleti de unutur. Oysa dini ahlak bize sürekli olarak hesabı hatırlatır. Dünyada kimsenin görmediği, duymadığı ve bilmediği davranışların dahi Allah katında karşılığı vardır. Dolayısıyla esas soru, “Beni kim tanıyor?” değil; “Ben nasıl bir insanım ve yaptıklarımın hesabını verebilir miyim?” sorusudur.
Asıl mesele tanınmak değil, doğru tanınmaktır
Bir insanın “Kim olduğumu biliyor musun?” demesi, aslında karşısındaki kişiyi kendi hakkında bilgilendirmeye çalıştığını gösterir. Fakat insanın kim olduğu, söyledikleriyle değil, zor durumda nasıl davrandığıyla anlaşılır.
Bir kişi kendisinden güçsüzlere nasıl davranıyor? Hizmet aldığı insanları küçümsüyor mu? Hatasını kabul edebiliyor mu? Özür dileyebiliyor mu? Kendisine itiraz edenleri düşman olarak mı görüyor? Haksızlığa uğradığında hukuk arıyor da başkasını haksızlığa uğrattığında nüfuz mu kullanıyor?
İnsanların gerçek kimliği, en çok da güç ellerindeyken ortaya çıkar. Çünkü güç, karakteri bozmaz; çoğu zaman karakteri görünür hale getirir.
Gerçekten büyük insanlar, büyüklüklerini ispat etmek zorunda kalmazlar. Kendilerini başkalarına tanıtmak için makamlarını öne sürmezler. Onların davranışları, sahip oldukları unvandan daha güçlü bir tanıtımdır. Tevazu sahibi insan “Beni tanıyor musun?” diye sormaz; çünkü onun kim olduğunu, çevresine gösterdiği adalet ve merhamet zaten anlatır.
Son söz yerine
“Sen benim kim olduğumu biliyor musun?” cümlesi, çağımızın güç ve kimlik sorunlarını özetleyen bir cümledir. Bu sözün arkasında tanınma arzusu, ayrıcalık beklentisi, hukuka güvensizlik ve toplumsal hiyerarşi tutkusu vardır.
Oysa medeniyet, insanların birbirine ne kadar güçlü olduğunu hatırlatmasıyla değil; güçlü olanın da kurallara uymasıyla kurulur. Ahlak, kimsenin görmediği yerde de doğru davranabilmektir. Din ise insanın kendisini başkalarından üstün görmesine değil, Allah’ın huzurunda sorumlu olduğunu bilmesine dayanır.
Belki de artık bu soruya verilecek en doğru cevap şudur:
“Kim olduğunuzu bilmiyorum; fakat nasıl davrandığınıza bakarak nasıl biri olduğunuzu anlayabilirim.”
Çünkü insanı gerçekten tanıtan şey makamı, çevresi ve ünü değil; gücü elindeyken adaletten ayrılıp ayrılmadığıdır.
Saygılarımla!!!
Kaynak:
1-Hucurât Suresi, 13. ayet.”
2-İsra süresi 37.ayet.